भारत की महत्वपूर्ण झीलें (Important Lakes of India)

भारत की महत्वपूर्ण झीलें (Important Lakes of India)

  • झील एक सतही जल निकाय है जो भूमि से घिरा हुआ है । नदियाँ झीलों के लिए निकास या प्रवेश होंगी यानी झीलें नदियों से पानी लेती हैं या पानी के स्रोत के रूप में कार्य करती हैं।
  • झीलें विभिन्न भूदृश्यों जैसे पहाड़ी क्षेत्रों, मैदानों, पठारों, दरार क्षेत्रों आदि में पाई जाती हैं।
  • विभिन्न प्रकार की झीलें हैं जिन्हें विभिन्न मानदंडों के आधार पर वर्गीकृत किया जा सकता है – वे हैं
    • मीठे पानी की झीलें,
    • खारे पानी की झीलें,
    • प्राकृतिक झीलें,
    • कृत्रिम झीलें,
    • ऑक्सबो झील, ( नदी निक्षेपों द्वारा निर्मित )
    • क्रेटर झील, आदि ( ज्वालामुखीय गतिविधि के कारण बनी )
  • झीलों के विभिन्न अनुप्रयोग हैं जैसे पीने का पानी, सिंचाई, नेविगेशन, जल भंडारण, आजीविका (मछली पकड़ना, आदि), माइक्रॉक्लाइमेट पर प्रभाव आदि।

सबग्लेशियल झील (Subglacial Lake)

  • सबग्लेशियल झील बर्फ की चादर और महाद्वीपीय भूभाग के बीच स्थित तरल पानी का एक भंडार है।
  • पानी तरल रहता है क्योंकि पानी के ऊपर बर्फ की चादर एक इन्सुलेटर के रूप में कार्य करती है और पृथ्वी की पपड़ी से भू-तापीय गर्मी को रोकती है।
    • वोस्तोक झील अंटार्कटिका की लगभग 400 ज्ञात सबग्लेशियल झीलों में से सबसे बड़ी है । वोस्तोक झील शीत के दक्षिणी ध्रुव पर, रूस के वोस्तोक स्टेशन के नीचे मध्य पूर्व अंटार्कटिक बर्फ की चादर की सतह के नीचे स्थित है, जो औसत समुद्र तल से 3,488 मीटर ऊपर है।
सबग्लेशियल झील
झील पूर्व
  • भारत में मीठे पानी की सबसे बड़ी झील – वुलर झील, जम्मू और कश्मीर
  • भारत में खारे पानी की सबसे बड़ी झील – चिल्का झील, उड़ीसा
  • भारत में सबसे ऊंची झील (ऊंचाई) – चोलमू झील , सिक्किम
  • भारत की सबसे लंबी झील – वेम्बनाड झील , केरल
  • भारत की सबसे बड़ी कृत्रिम झील – गोविंद वल्लभ पंत सागर (रिहंद बांध)
  • गोविंद बल्लभ पंत सागर के बाद ढेबर झील भारत की दूसरी सबसे बड़ी कृत्रिम झील है । यह राजस्थान के उदयपुर जिले में स्थित है ।
भारत की महत्वपूर्ण झीलें - यूपीएससी

भारत की झीलें

नामराज्यज़िलाझीलों का प्रकारतथ्य/विवरण
पुलिकट झीलआंध्र प्रदेशसुल्लुरपेटाखारा पानीइसमें पुलिकट झील पक्षी अभयारण्य शामिल है;
सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र यहीं स्थित है
कोलेरू झीलआंध्र प्रदेशविजयवाड़ामीठे पानीप्रवासी पक्षियों का घर
नागार्जुनसागर आंध्र प्रदेशनालगोंडामीठे पानीकृत्रिम रूप से निर्मित;
कृष्णा नदी
कम्बम झीलआंध्र प्रदेश———
हाफलोंग झीलअसमसिलचरमीठे पानीउच्च ऊंचाई वाली झील
दीपोरबीलअसमकामपुरमीठे पानीरामसर कन्वेंशन के तहत
सनबीलअसमकरीमगंजमीठे पानी (टेक्टॉनिक रूप से निर्मित)असम में सबसे बड़ी आर्द्रभूमि
चंदुबी झीलअसमकामपुरमीठे पानीप्रवासी पक्षी (सर्दी);
1897 के भूकंप से बना
सला झीलअरुणाचल प्रदेश—-—-—–
संगेस्टार त्सो (माधुरी झील)अरुणाचल प्रदेशतवांग—-—-
गंगा झील (गेकर सिनिंग)अरुणाचल प्रदेशइटानगर—-—-
कांवर झीलबिहारबेगूसरायऑक्सबो (मीठे पानी)एशिया की सबसे बड़ी मीठे पानी की ऑक्सबो झील;
नल सरोवरगुजरात
हमीरसर झीलगुजरातकच्छकृत्रिमभुज के केंद्र में स्थित है
बर्फ की झीलगुजरातअहमदाबादकृत्रिम14वीं शताब्दी के दौरान मुहम्मद शाह द्वितीय द्वारा
नारायण सरोवरगुजरातकच्छकृत्रिम मीठा पानीहिंदुओं का तीर्थ स्थल
थोल झीलगुजरातMehsanaलेंटिक झीलसिंचाई के उद्देश्य से निर्मित
वस्तरपुरगुजरातअहमदाबादमीठे पानीनर्मदा नदी;
पिकनिक स्पॉट
सुरसागर झीलगुजरात
लाखोटा झीलगुजरात
बडख़ल झीलहरयाणाफरीदाबादमीठे पानीमानव निर्मित
ब्लू बर्ड झीलहरयाणाहिसारमीठे पानीप्रवासी पक्षी, आर्द्रभूमि पर्यावास
ब्रह्मा सरोवरहरयाणाThaneswarमीठे पानीहिंदू धर्म के लिए पवित्र प्राचीन जल कुंड
दमदमा झीलहरयाणासोनामीठे पानीवर्षा जल संचयन के लिए ब्रिटिश सरकार द्वारा निर्मित
कर्णहरयाणाकरनालमीठे पानीमहान महाकाव्य महाभारत से जुड़ा हुआ
तिलयारहरयाणारोहतकमीठे पानी (नहर का प्रवाह)तिलयार चिड़ियाघर के अंदर स्थित है
सूरजकुंड झीलहरयाणाफरीदाबाद
चंद्र तालहिमांचल प्रदेशलाहुल और स्पीतिमीठे पानी की झीलरामसर आर्द्रभूमि स्थल
सूरज तालहिमांचल प्रदेशलाहुल और स्पीतिमीठे पानी (उच्च ऊंचाई)भागा नदी का प्रवाह
महाराणा प्रताप सागरहिमांचल प्रदेशकांगड़ामीठे पानीरामसर साइट
प्रशार झीलहिमांचल प्रदेशमंडीहोलोमिटिक (मीठे पानी)इसमें एक तैरता हुआ द्वीप है
रेणुका झील हिमांचल प्रदेश सिरमौरमीठे पानीइसे रामसर साइट के रूप में नामित किया गया है
नाको झीलहिमांचल प्रदेशकिन्नौर
डल झीलजम्मू एवं कश्मीरश्रीनगरगर्म मोनोमिटिकपिछले हिमयुग के अवशेष
पैंगोंग त्सोजम्मू एवं कश्मीरलद्दाखएंडोरहिक झील (खारा पानी)भारत-चीन सीमा
वुलर झीलजम्मू एवं कश्मीरबांदीपुरटेक्टोनिक झील (ताज़ा पानी)भारत में मीठे पानी की सबसे बड़ी झील
त्सोमोरीरीजम्मू एवं कश्मीरलद्दाखनमक का पानीउच्च ऊंचाई वाली झील
एंकर झीलजम्मू एवं कश्मीर
मानसबल झीलजम्मू एवं कश्मीर
गडसर झीलजम्मू एवं कश्मीर
गंगाबाल झीलजम्मू एवं कश्मीर
विशंसार झीलजम्मू एवं कश्मीर
मानसर झीलजम्मू एवं कश्मीर
मरसार झीलजम्मू एवं कश्मीर
टार्सर झीलजम्मू एवं कश्मीर
शेषनाग झीलजम्मू एवं कश्मीर
ट्यूलियन झीलजम्मू एवं कश्मीर
अगाता झीलकर्नाटकबैंगलोरमीठे पानीशहर के दक्षिण-पश्चिम भाग में स्थित है
बेलंदूर झीलकर्नाटकबैंगलोरमीठे पानी –
करणजी झीलकर्नाटकमैसूर –तितली पार्क
उल्सूर झीलकर्नाटकबैंगलोरबासी पानीइसमें कई द्वीप हैं
कुकरहल्ली झीलकर्नाटकमैसूरमीठे पानीमनोरंजन
होन्नामानाकर्नाटककोडागूमीठे पानीपवित्र झील, विभिन्न त्योहारों का स्थान
पंपा सरोवरकर्नाटकहम्पीमीठे पानीतुंगभद्रा नदी
हेब्बल झीलकर्नाटक———
अष्टमुडी कयालकेरलकोल्लमखारा जलरामसर आर्द्रभूमि स्थल
कुट्टनाडकेरलअलाप्पुझा, कोट्टायम बैकवाटर धान की खेती
वेम्बनाडकेरल –खारा जलरामसर आर्द्रभूमि; नौका दौड़
षष्टमकोट्टाकेरलकोल्लममीठे पानीरामसर आर्द्रभूमि
वेल्लयानी झीलकेरलतिरुवनंतपुरम
भोजतालमध्य. प्रदेशभोपालमीठे पानीरामसर साइट; भारत की सबसे बड़ी कृत्रिम झील
सलीम अली झीलमहाराष्ट्रऔरंगाबादमीठे पानीपंछी देखना
शिवसागर झीलमहाराष्ट्रसतारामीठे पानीकोयना बांध
लोनार झीलमहाराष्ट्रबुलढानाक्रेटर लेकराष्ट्रीय भू-विरासत स्मारक
गोरेवाड़ा झीलमहाराष्ट्र
पाशान झीलमहाराष्ट्र
पवई झीलमहाराष्ट्र
रंकाला झीलमहाराष्ट्र
वेन्ना झीलमहाराष्ट्र
तुलसी झीलमहाराष्ट्र
विहार झीलमहाराष्ट्र
लोकटक झीलमणिपुर –लेंटिकुलर ताज़ा पानीरामसर आर्द्रभूमि; फुमदिस (तैरता हुआ द्वीप); बहुउद्देशीय परियोजना
उमियाममेघालयशिलांगमीठे पानीसाइकिलिंग और बोटिंग के लिए मशहूर
टैम डिलमिजोरमसैतुअलमीठे पानी –
चिल्का झीलओडिशापुरीखारा जलभारत की सबसे बड़ी खारे पानी की झील; खाड़ी
कंजिया झीलओडिशाभुवनेश्वरमीठे पानीराष्ट्रीय महत्व की आर्द्रभूमि
अन्शुपा झीलओडिशाकटकमीठे पानीमहानदी के बाएँ तट पर
हरिकेपंजाबफिरोजपुरमीठे पानीरामसर आर्द्रभूमि स्थल
रूपरपंजाबरूपनगरमीठे पानीमानव निर्मित नदी झील
कांजलीपंजाबकपूरथलामीठे पानीरामसर आर्द्रभूमि स्थल
सांभर झील राजस्थानसांभर झील-नगरनमक का पानीरामसर आर्द्रभूमि; भारत में सबसे बड़ी अंतर्देशीय खारे पानी की झील
राजसमंदराजस्थानराजसमंदमीठे पानी –
ढेबर झीलराजस्थान
कायलाना झीलराजस्थान
नक्की झीलराजस्थान
पचपदरा झीलराजस्थान
मान सागर झीलराजस्थान
डीडवाना झीलराजस्थान
लूणकरनसर साल्ट लेकराजस्थान
अना सागर झीलराजस्थान
तलवाड़ा झीलराजस्थान
त्सोम्गो झीलसिक्किमपूर्वी सिक्किममीठे पानीसर्दी जमी हुई है
खेचियोप्लिरीसिक्किमपश्चिम सिक्किममीठे पानीहिंदुओं और बौद्धों के लिए पवित्र झील
गुरुडोंगमर झीलसिक्किम——कंचनजंगा श्रेणी के उत्तर में
ऊटी झीलतमिलनाडुनीलगिरीमीठे पानीनाव घर
चेम्बरमबक्कमतमिलनाडुचेन्नईकृत्रिम झील –
कोडाइकनाल झीलतमिलनाडुडिंडीगुलकृत्रिम झीलबोट क्लब, बोथहाउस और नाव सेवा
उसकी कलवारीतमिलनाडुविल्लुपुरमतटीय झील और लैगून—
कोलावाईतमिलनाडु———
पुझल झील (रेड हिल्स झील)तमिलनाडु———
शोलावरम झीलतमिलनाडु
बर्जम झीलतमिलनाडु
वीरानम झीलतमिलनाडु
हुसैन सागरतेलंगानाहैदराबादकृत्रिम झीलकृत्रिम जिब्राल्टर रॉक-द्वीप
भद्रकाली झीलतेलंगानावारंगलमीठे पानीकृत्रिम झील
उस्मान सागरतेलंगाना———
हिमायत सागरतेलंगाना——कृत्रिम झील
पखाल झीलतेलंगाना——कृत्रिम झील
शमीरपेट झीलतेलंगाना——कृत्रिम झील
सरूरनगर झीलतेलंगाना——कृत्रिम झील
दुर्गम चेरुवुतेलंगानारंगारेड्डी
गोविंद बल्लभ पंत सागरउत्तर प्रदेशसोनभद्रमानव निर्मित झीलरिहंद बांध
बेलासागरउत्तर प्रदेशकुलपहारमीठे पानीसिंचाई झील
भीम तालउत्तराखंडनैनीतालमीठे पानीमध्यम ऊंचाई वाली झील
पूर्वी कलकत्ता आर्द्रभूमिपश्चिम बंगालकलकत्ताखारा जलरामसर आर्द्रभूमि

Similar Posts

Subscribe
Notify of
guest
2 Comments
Oldest
Newest Most Voted
Kanhaiya

Great sir

Sameer jeengar

Most of the lakes are missing being carefully when you do research